Montessori Duyu Materyalleri

Montessori duyu materyalleri, 2,5–6 yaş çocuğunun zaten biriktirdiği görme, dokunma, işitme, koku ve tat izlenimlerini sınıflandırmasını sağlayan ahşap setlerdir; yeni bilgi vermezler, var olan izlenimi düzene sokarlar. Her materyal tek bir niteliği yalıtır: pembe kulede yalnız büyüklük, kahverengi merdivende yalnız kalınlık, kırmızı çubuklarda yalnız uzunluk değişir. Bu yazıda duyu alanının amacını, görsel, dokunsal, işitsel ve geometrik materyalleri, yaygın sunum sırasını tablo hâlinde ve "hata denetimi" kavramını anlatıyoruz. Matematik materyalleri ayrı bir rehberde ele alındı; buradan yalnız geçiş noktasına değineceğiz.

Montessori duyu alanının amacı nedir?

Maria Montessori'ye göre çocuk üç yaşına geldiğinde çevresinden sayısız duyusal izlenim toplamıştır; eksik olan izlenim değil, bu izlenimleri karşılaştırıp adlandıracak düzendir. Duyu materyalleri bu düzeni üç basamakta kurar. Önce ayırt etme: iki uç karşılaştırılır, en büyük ile en küçük, en pürüzlü ile en düz. Sonra sıralama: on parça bir dizi hâline getirilir, en uzundan en kısaya. En son dil: üç aşamalı dersle nitelik adlandırılır ("bu kalın", "kalını göster", "bu ne?"). Sözcük en sona bırakılır; çocuk farkı önce eliyle ve gözüyle bulur, adını sonra koyar.

Bu alanın gizli görevi matematiğe ve yazıya hazırlıktır. On küpü sıralayan çocuk onluk düzeni, kalınlığı derecelendiren çocuk ölçmeyi, kulplu silindiri üç parmağıyla kavrayan çocuk kalem tutuşunu çalışmış olur. Kurumlarda en sık gördüğümüz yanlış, duyu rafını "oyuncak rafı" gibi kullanmaktır; oysa her set bir çalışma, her çalışma bir sonrakinin ön koşuludur.

Görsel ayırt etme materyalleri: boyut, uzunluk, renk

Kulplu silindir blokları

Duyu alanının ilk materyali dört ahşap bloktur; her blokta tepesinde topuz bulunan on silindir ve bunların yuvaları vardır. Bloklardan birinde yalnız çap, birinde yalnız yükseklik, diğerlerinde ikisi birden değişir. Silindir yalnız kendi yuvasına oturduğu için yanlış, çocuğa materyalin kendisi tarafından gösterilir; öğretmenin müdahalesi gerekmez. Topuzu başparmak, işaret ve orta parmakla tutmak, ileride kalemi tutacak üçlü kavramayı çalıştırır. Sitemizdeki kulplu silindirler dört blokluk tam settir.

Pembe kule

Kenarı 1 cm'den 10 cm'ye birer santim artan on pembe küp. Renk, malzeme ve biçim aynıdır; yalnız büyüklük değişir. Çocuk küpleri raftan halıya tek tek taşır (büyükleri iki elle, küçükleri tek elle), en büyüğünden başlayarak kuleyi kurar. En küçük küp 1 cm olduğu için kulenin tepesine konduğunda kontrol de yapılır: en küçük küp, her basamağın kenarındaki çıkıntıya tam oturmalıdır. Pembe kule sitemizde tam on küplük settir.

Kahverengi merdiven

On kahverengi prizmanın uzunluğu aynıdır (20 cm), kalınlığı 1 cm'den 10 cm'ye yükselir. Pembe kulede üç boyut birden değişirken burada iki boyut değişir; dizi bu yüzden kuleden sonra gelir. Prizmaları kalından inceye dizmek bir merdiven oluşturur; en ince prizma basamaklar arasındaki farkı ölçer. Kahverengi merdiven pembe kuleyle birlikte sunulduğunda çocuk iki diziyi birleştirip yeni düzenler kurar; bu birleşik çalışmalar sınıfın en uzun süren etkinliklerindendir.

Kırmızı çubuklar

Kesiti 2,5 cm kare olan on kırmızı çubuk; en kısası 10 cm, en uzunu 100 cm. Yalnız uzunluk değişir, yani tek boyutlu dizi. En uzun çubuğu iki ucundan tutup taşıyan çocuk uzunluğu kollarının açıklığıyla da hisseder. Çubuklar dar masaya sığmaz; bu çalışma için 1,5 metrelik bir halı alanı gerekir. Kırmızı çubuklar matematik alanındaki kırmızı-mavi çubukların doğrudan öncülüdür: aynı on uzunluk, bu kez sayılarla eşleşir. O geçişi Montessori matematik materyalleri rehberinde anlattık.

Kulpsuz renkli silindirler

Dört kutuda sarı, kırmızı, yeşil ve mavi silindir grupları; her grup kulplu bloklardan birinin ölçülerini taşır ama bu kez yuva yoktur. Çocuk silindirleri sıralamak için yuvaya değil kendi gözüne güvenir; hata denetimi mekanikten algısala geçer. Renkli kulpsuz silindirler kulplu silindirlerden sonra, genellikle pembe kule ve merdivenle aynı dönemde sunulur.

Renk tabletleri: üç kutu

Renk çalışması üç kutuda ilerler. Birinci kutu kırmızı, sarı ve mavinin eşlerini içerir; üç renk, altı tablet, yalnız eşleştirme. İkinci kutu ara ve nötr renkleri ekler (turuncu, mor, pembe, kahverengi, gri, siyah, beyaz); eşleştirme sınıf içinde "uzaktan eşleştirmeye" dönüşür, çocuk bir tableti alıp odanın öbür ucundaki eşini bulur. Üçüncü kutu dokuz rengin açıktan koyuya tonlarını sıralatır; burada artık renk değil ton ayırt edilir. Tabletler kenarlarındaki ahşap tutamaklardan tutulur, renkli yüzeye parmak değmez.

Dokunsal materyaller: pürüz, kumaş, ağırlık ve ısı

Dokunma çalışmaları eller yıkanıp kurulandıktan sonra, çoğu zaman gözler kapalı yapılır; görme devreden çıkınca dikkat parmak uçlarına toplanır. Dokunma tabletleri ilk basamaktır: üç tablette önce yarı pürüzlü yarı düz yüzey, sonra dönüşümlü şeritler, en son kademeli incelen pürüz. "Pürüzlü" ve "düz" sözcükleri burada öğrenilir. Dokunma tablacıkları farklı zımpara derecelerinin eşlerini buldurur ve kabadan inceye sıralatır.

Kumaş kutusunda aynı kumaştan ikişer kare (keten, yün, ipek, kadife gibi) gözler kapalı eşleştirilir. Ağırlık (barik) tabletleri aynı boyda ama farklı ağaç türünden üç takım tablettir; çocuk avucunda tartar, hafif–ağır ayrımını yapar. Isı (termik) tabletleri metal, mermer, ahşap ve keçe gibi yüzeylerin farklı sıcaklık hissini karşılaştırır. Bu üç set yaygın Montessori sınıflarında dokunma tabletlerinden sonra gelir; sitemizde şu an bulunmadığı için ürün bağlantısı vermiyoruz.

İşitsel, koku ve tat materyalleri

Ses tüpleri (ses silindirleri) mavi ve kırmızı kapaklı iki kutudan oluşur; her kutuda altı tüp vardır ve her mavi tüpün kırmızı kutuda aynı sesi veren bir eşi bulunur. Çocuk tüpü kulağının yanında sallar, eşini yalnız dinleyerek bulur; ileri aşamada tüpleri en yumuşaktan en yükseğe dizer. Bu çalışma sessiz bir köşe ister; blok köşesinin yanına koymayın. Koku şişeleri aynı mantıkla kokuları eşleştirir. Tat şişeleri delikli ahşap tepside damlalıklı şişelerdir; içine yetişkin tarafından şekerli, tuzlu ve limonlu su gibi yalnız yiyecek sıvıları konur, her gün taze hazırlanır ve damla temiz bir kaşığa damlatılır. Alerji bilgisi olmadan bu çalışma başlatılmaz.

Geometrik materyaller: çekmece, cisimler, üçgenler ve küpler

Geometri çekmecesi (geometrik kabin), altı çekmecede daire, kare, üçgen, çokgen ve eğri biçimlerin yuvalı çerçevelerini içerir; çocuk biçimi yuvasına oturtur, sonra kartlarla eşleştirir. Sitemizdeki kare, üçgen ve daire seti bu çalışmanın ilk basamağıdır: üç renkli tepside üç temel biçim. Geometrik cisimler mavi ahşap küre, küp, koni, piramit, silindir ve prizmalardır; tek renk olması dikkati biçime yöneltir, çocuk cismi gözleri kapalı tanır ve tabanını düz şekil kartıyla eşler. Yapıcı üçgenler üçgenlerden kare, dikdörtgen ve altıgen kurdurur; mavi üçgenler aynı dizinin tek renkli kutusudur.

Binom ve trinom küpler bu alanın en ileri materyalidir. Binom küp (a+b)³ açılımının sekiz parçasıdır: iki küp ve altı dikdörtgen prizma, kapaklı kutuda renk ve boyuta göre dizilir. Trinom küp (a+b+c)³ ile 27 parçaya çıkar. Çocuk formülü bilmez; kutunun kapağındaki desenle parçaları eşleyerek küpü yeniden kurar. Aynı materyal ilkokulda cebirsel açılım olarak yeniden karşısına çıkar. Bu iki küp sitemizde şu an yer almıyor; sunum sırasındaki yerini tabloda görebilirsiniz.

Montessori duyu materyalleri sunum sırası ve yaş: sıralı tablo

Aşağıdaki sıra yaygın Montessori uygulamasını yansıtır; literatür duyu alanına 2,5 yaş civarında başlanmasını ve her materyalin bir öncekine hâkim olunduktan sonra sunulmasını esas alır. Yaşlar sınıf uygulamalarından derlenmiş ortalamalardır, kesin eşik değildir; çocuğun hazır oluşu takvimden önce gelir.

Hata denetimi (control of error) nedir, neden önemlidir?

Montessori'nin "control of error" dediği ilke, materyalin hatayı çocuğa yetişkinden önce göstermesidir. AMI iki tür ayırır. Mekanik denetimde hata fiziksel olarak engellenir: silindir yanlış yuvaya girmez, geometrik cisim yanlış tabana oturmaz. Algısal denetimde hata görünür ama durdurmaz: pembe kulede büyük küp üste gelirse dizi gözle bozulur, çocuk fark eder ve düzeltir. Bu yüzden Montessori duyu materyallerinin çoğunda "ölçü parçası" bulunur; en küçük küp, en ince prizma, en kısa çubuk basamak farkını ölçen birer cetveldir.

Öğretmen üçüncü denetimdir, ama en son devreye girer. Yanlış kullanılan materyali o anda düzeltmek yerine çalışma bittikten sonra, başka bir günde yeniden sunmak esastır; çocuğun hatayla barışık kalması, tekrarı ceza değil araştırma olarak görmesi istenir. İlkenin kaynağı için AMI'nin Control of Error notuna bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Montessori duyu materyalleri kullanan sınıflarda en çok şu altı hatayı görüyoruz:

• Sırayı atlamak. Pembe kuleyi görmeden kahverengi merdivene başlayan çocuk iki boyutu aynı anda karşılaştırmak zorunda kalır ve çalışmayı bırakır. Her materyal bir öncekine dayanır.
• Adı önce vermek. "Bu kalın, bu ince" diye başlanırsa çocuk farkı aramaz, sözcüğü tekrar eder. Önce eşleştirme ve sıralama, sözcük en sonda.
• İki materyali aynı anda sunmak. Kule ile merdivenin birleşik çalışmaları, her ikisi ayrı ayrı oturduktan sonra gelir.
• Rafı yüksek ya da kapalı tutmak. Duyu materyalleri çocuğun kendi alıp kendi kaldıracağı alçak açık rafta, sunum sırasıyla soldan sağa durur. Sitemizdeki 12 bölmeli açık raf dolabı ve halı standı bu düzen için düşünülmüştür.
• Plastik taklitle değiştirmek. Ağırlık, ahşap dokusu ve kesin ölçü çalışmanın parçasıdır; 1 cm'lik basamak tutmayan bir kule dizi fikrini bozar.
• Materyali oyuncak gibi kullandırmak. Küplerle araba yapılabilir, ama bu duyu çalışması değildir. Serbest yapı için blok köşesi ayrı tutulur.

Görsel ayırt etme materyalleri

Kulplu Silindirler 12.500₺+KDV(%20) Pembe Kule 7.300₺+KDV(%20) Kahverengi Merdiven 9.700₺+KDV(%20) Kırmızı Çubuklar 4.850₺+KDV(%20) Renkli Kulpsuz Silindirler 9.500₺+KDV(%20) Renk Tabletleri 1 Kutulu 990₺+KDV(%20) Renk Tabletleri 2 Kutulu 4.100₺+KDV(%20) Renk Tabletleri 3 Kutulu 9.750₺+KDV(%20)

Dokunsal, işitsel, geometrik materyaller ve raf düzeni

Dokunma Tabletleri 3.250₺+KDV(%20) Dokunma Tablacıkları 3.200₺+KDV(%20) Ses Tüpleri 5.500₺+KDV(%20) Tat Şişeleri 3.200₺+KDV(%20) Kare Üçgen Daire Seti 8.100₺+KDV(%20) Geometrik Cisimler 8.200₺+KDV(%20) Yapıcı Üçgenler 12.100₺+KDV(%20) Mavi Üçgenler 2.150₺+KDV(%20) Montessori Açık Raf Dolabı 12 Bölmeli 120x40x70 cm 8.500₺+KDV(%10) Montessori Halı Standı 5.250₺+KDV(%20)

Son söz: duyu rafı matematiğin ilk sayfasıdır

Montessori duyu materyalleri alırken bütün rafı tek seferde kurmak zorunda değilsiniz; kulplu silindirler, pembe kule, kahverengi merdiven ve kırmızı çubuklardan oluşan dörtlü, bir sınıfın ilk döneminde yeterli iş çıkarır. Renk kutuları ve dokunma tabletleri ikinci dalgada, geometri ve binom küp üçüncü dalgada eklenir. Kırmızı çubuklar oturduğunda çocuk kırmızı-mavi çubuklara hazırdır; oradan sonrası matematik rehberinde. Setlerin tamamı Montessori materyalleri kategorisinde. Sınıfınızın yaş dağılımını paylaşırsanız hangi dalgayla başlamanız gerektiğini birlikte çıkarırız.

Üst görsel: Hanna Auramenka / Pexels. Ürün görselleri BİLGEV'e aittir.