Bahçe Satrancı 45 cm mi 85 cm mi?

Okul bahçesi için bahçe satrancı taş boyu seçerken karar iki soruya iner: taşları kim taşıyacak ve tahta kaç metrekare yer kaplayabilir? Anaokulu ve ilkokul bahçesinde 45 cm'lik takım doğru tercihtir; şahı 850 gram olduğu için çocuk taşı iki eliyle kaldırıp kareden kareye kendisi götürür, 25 cm'lik karolarla tahta 2×2 metreye sığar. Ortaokul, lise, belediye parkı ve sosyal tesislerde 85 cm'lik takım öne geçer; şahı 2,4 kilogram, tahtası 50 cm karolarla 4×4 metredir ve yetişkinler de oynar. Bu yazıda iki boyu ölçü ve ağırlık tablosuyla karşılaştırıyor, zemin seçeneklerini, kurulum sırasını, saklamayı ve yaş grubuna göre etkinlik fikirlerini anlatıyoruz.

Dev satranç okul bahçesinde ne işe yarar?

Masa satrancında çocuk oturur, bakar ve düşünür. Bahçe satrancında aynı düşünmeyi ayakta, taşı taşıyarak ve tahtanın içinde yürüyerek yapar. Hamle bedensel bir hareketle birleştiği için kurallar daha kolay akılda kalır; "at L çizer" cümlesi, çocuğun atı alıp iki kare ileri bir kare yana yürümesiyle somutlaşır. İkinci fark seyirdir: masa başındaki oyunu iki kişi görür, bahçedeki oyunu bütün teneffüs izler. Kurumlarda en çok duyduğumuz şey, dev tahtanın etrafına kendiliğinden oluşan izleyici halkasıdır; bir süre sonra izleyenler oynamak ister.

Bu ilgi boşuna değil. Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu'nun 04.03.2019 tarih ve 5 sayılı kararıyla kabul edilen Satranç Dersi Öğretim Programı okul öncesi, ilkokul ve ortaokulu kapsar; ortaokullarda satranç haftada iki saatlik seçmeli derstir. Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü'nün okul öncesi çocuklar için hazırladığı "Satranç Okul Öncesi" kurs programı 50 ders saatidir ve tahtayı tanımaktan tek hamlelik mata kadar ilerler. Akademik tarafta İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi'nde yapılan bir yüksek lisans çalışması (Akar, 2021), beş yaş çocuklarına altı hafta verilen satranç eğitiminin dikkat testinde anlamlı ve bir ay sonra da kalıcı bir fark oluşturduğunu bildirir. Dev satranç bu programların bahçeye taşan hâlidir; ders değil, oyun gibi görünür.

45 cm mi, 85 cm mi? Taş boyu nasıl seçilir?

İki takım da 32 taştan oluşur ve isimleri şahın boyundan gelir. Fark, taşların ağırlığında ve tahtanın kapladığı alanda ortaya çıkar. Sitemizdeki iki takımın ölçüleri şöyledir:

Karar ölçütü yaş değil, taşıma ve alandır. 85 cm'lik piyon 900 gramdır; ilkokul çocuğu bunu taşır ama 2,4 kiloluk şahı ve 2,2 kiloluk veziri kaldırmak ikinci sınıf öğrencisi için iş olur, oyun yavaşlar. 45 cm'lik takımda en ağır taş 850 gram olduğundan beş yaşındaki çocuk da taşı kendisi götürür. Alan tarafında 85 cm'lik takımın 16 m²'lik tahtası, çevresinde yürüme payıyla birlikte bahçenin belirgin bir köşesini ister; 45 cm'lik takım 4 m²'lik tahtasıyla kapalı spor salonuna, hatta geniş bir koridora bile girer. Bahçesi geniş, öğrencisi büyük ve veli etkinliği düzenleyen okullar 85 cm'yi; anaokulu ve ilkokullar 45 cm'yi seçer. İkisini birden alan kurumlar da var: küçükler 45'te öğrenir, turnuva 85'te oynanır.

Kare boyu nasıl hesaplanır?

Masa satrancında FIDE'nin turnuva ekipmanı standardı kare kenarını şah tabanı çapının yaklaşık 1,25–1,3 katı olarak tarif eder; taş kareye oturur, komşu kareyi kapatmaz. Bu oranı 45 cm'lik takıma uygularsanız 20 cm taban için 25–26 cm çıkar; sitemizdeki 45 cm takım için 25×25 cm zemin karosu tam bu ölçüdedir. 85 cm'lik takımda aynı hesap 34–35 cm verir, ancak bahçe satrancında oyuncu taşların arasında yürüdüğü için kare masa oranından biraz büyük tutulur; bu takım için önerilen aralık 40–60 cm'dir ve 85 cm takım için 50×50 cm yer karoları aralığın ortasındadır. Kendi zemininizi boyatacaksanız kural basit: kare, taşın tabanından en az dörtte bir büyük olsun; büyük takımda çocuğun iki taş arasından geçebileceği kadar pay bırakın.

Zemin seçenekleri: karo mu, boya mı?

Üç yol var ve kurumların çoğu ilkini seçer.

Geçmeli plastik zemin karoları

Siyah ve beyaz 32'şer parça, toplam 64 karo birbirine geçer; çim, beton ya da kauçuk zemin üzerine serilir, akşam toplanabilir. 45 cm takım için karolar 25×25 cm'dir ve tahta 2×2 metre eder; 85 cm takım için 50×50 cm karolarla 4×4 metrelik, 16 m²'lik bir tahta oluşur. Karoların altındaki zemin düz olmalı; çimde kullanırken kenarların kaymaması için sabitleme önerilir. Kullanılmadığı dönemde karoları toplayıp kuru yerde saklamak yüzeyin uzun süre temiz kalmasını sağlar.

Boyalı beton ya da asfalt

Bahçede zaten beton bir alan varsa 8×8 kare dış mekân zemin boyasıyla çizilir. Avantajı kalıcı olması ve toplanacak parçası olmamasıdır; dezavantajı sert zemin ve birkaç yılda bir yenilenen boyadır. Kare ölçüsü yukarıdaki kurala göre belirlenir, çizgiler ip ve tebeşirle çekildikten sonra boyanır.

Satranç desenli kauçuk zemin

Oyun alanının zaten kauçuk karoyla kaplandığı okullarda siyah ve beyaz karoları satranç düzeninde döşemek düşme yüzeyini ve tahtayı tek işte verir. Kauçuk karoların kalınlığı, döşenmesi ve altyapısı ayrı bir konu; bunu çocuk parkı zemini yazısında anlattık.

Malzeme, hava koşulları ve saklama

Dev satranç taşları genellikle plastikten üretilir; sitemizdeki takımların taş ağırlıkları yukarıdaki tablodadır. Dış mekânda uzun süre kalacak taşlarda iki şeyi sorun: güneşte solmaya dayanım ve rüzgârda devrilmeye karşı taban ağırlığı. Bazı modellerde taban kum ya da suyla doldurulabilir; sitemizdeki takımlar için bu ayrıntıyı sipariş öncesi bizimle teyit edin, tahminle yazmak istemiyoruz. Taşlar yağmurdan zarar görmez, ancak gece ve tatil dönemlerinde dışarıda kalmaları iki yüzden önerilmez: kaybolma ve güneşte solma. 45 cm'lik takım tek kolide ve 12 kilodur, bir öğretmen taşır; 85 cm'lik takımın kolisi 42 kilodur ve iki kişiyle taşınır. Kalıcı bir bahçe satrancı planlıyorsanız tahtanın yanına kilitli bir sandık ya da küçük bir depo koyun; taşlar gün sonunda oraya girer. Kullanım sonrası nemli bezle silmek ve kuru yerde saklamak yeterli bakımdır.

Kurulum adımları

1. Köşeyi seçin. Bahçe satrancı için düz, su tutmayan, sınıf penceresinden ya da nöbetçi öğretmenin durduğu yerden görülen bir alan. Tahtanın dört yanında en az bir karo genişliğinde yürüme payı bırakın; 45 cm takım için yaklaşık 3×3 metre, 85 cm takım için 5×5 metre düşünün.
2. Zemini hazırlayın. Çimse biçin ve taşları toplayın; betonsa süpürün. Karolar engebede açılır.
3. Karoları yönlendirin. Satranç kuralı: her oyuncunun sağ alt köşesindeki kare beyazdır. Karoları buna göre dizmeye başlayın, sonradan çevirmek 64 parçayı sökmek demektir.
4. Taşları dizin. Vezir kendi rengindeki kareye, şah yanına. İlk dizilişi öğrencilerle birlikte yapmak öğretimin ilk dersidir.
5. Kuralları asın. Tahtanın yanına laminasyonlu küçük bir pano: taşlar nasıl yürür, oyun kaç dakika, sırayı kim tutar. Teneffüs oyunlarında süre sınırı tartışmayı bitirir.
6. Saklama yerini belirleyin. Taşların gün sonunda nereye gideceği baştan belli olmazsa birkaç hafta içinde piyon eksilir.

Bahçe satranç takımları ve zemin karoları

45 cm Bahçe Satranç Takımı (Zemin Hariç) 19.550₺+KDV(%20) 85 cm Bahçe Satranç Takımı (Zemin Hariç) 21.850₺+KDV(%20) 45 cm Bahçe Satranç Takımı Zemin Karosu 8.500₺+KDV(%20) 85 cm Bahçe Satranç Takımı İçin Yer Karoları 18.500₺+KDV(%20)

Yaş grubuna göre etkinlik fikirleri

Okul öncesi (kurallara geçmeden)

Üç-altı yaşta hedef mat değil, tahtayla ve taşlarla tanışmaktır; MEB'in okul öncesi programı da tahtayı tanıma, yatay-dikey-çapraz yollar ve taşları tanıma başlıklarıyla başlar. Dev tahta bunun için biçilmiş kaftandır: çocuklar "yalnız beyaz karelere basarak" karşı kenara yürür, bir çapraz boyunca el ele dizilir, taşları boy sırasına göre tek sıraya koyar, aynı taşları eşleştirir (iki kale, iki at, iki fil), on altı piyonu sayıp sekizer sekizer iki renge ayırır. Taşın adını ve yürüyüşünü bedenle gösterme oyunu ("kale gibi düz yürü, fil gibi çapraz git") hareketi ve kavramı aynı anda öğretir. Sınıf içinde devam etmek isteyen öğretmenler için anaokulu satranç masası taşların saklandığı kapaklı bölmeleriyle köşeye uyar.

İlkokul (kurallı oyun)

Birinci ve ikinci sınıfta taş hareketleri, üçüncü ve dördüncü sınıfta tam oyun. Dev tahtada en iyi işleyen biçim ekip satrancıdır: bir öğrenci hamleyi söyler, diğeri taşı taşır, sıradaki çift bir sonraki hamleyi alır; böylece dört beş çocuk aynı oyunda görev alır. Tek hamlede mat bulmacaları da dev tahtada etkilidir; öğretmen konumu kurar, çözümü bulan çocuk taşı taşır. Sınıf içi antrenman için 92 mm şahlı turnuva ölçüsündeki rulo takım ve öğretmenin hamleyi gösterdiği tekerlekli manyetik satranç tahtası dev tahtayı tamamlar. Dönem sonunda bahçede oynanan bir final, bütün okulun izlediği bir etkinliğe dönüşür.

Sınıf ve satranç kulübü için

Anaokulu Satranç Masası 5.120₺+KDV(%10) Sarı Anaokulu Satranç Masası 5.120₺+KDV(%10) Sınıf Satranç Turnuva Takımı 92 mm 450₺+KDV(%20) Ayaklı Tekerlekli Manyetik Satranç Tahtası 70x110 cm 4.500₺+KDV(%20) Ahşap Masaüstü Satranç Takımı 3.000₺+KDV(%20) Satranç Takımı Kutulu 2.175₺+KDV(%20)

Özetle: taşıyana göre boy, alana göre kare

Taşı çocuk taşıyacaksa 45 cm, yetişkin de oynayacaksa 85 cm. Kare ölçüsü taşın tabanına göre belirlenir: 45 cm takıma 25 cm'lik, 85 cm takıma 50 cm'lik karo. Zemini önce seçin, kareyi yönlendirerek döşeyin, saklama yerini baştan belirleyin. Takımlar ve karolar bahçe satrancı etiketinde, diğer dış mekân elemanları dış mekân oyun parkı kategorisinde listelenir. Bahçenizin ölçüsünü ve öğrencilerin yaş aralığını paylaşırsanız hangi takımın ve kaç metrekarelik zeminin uyacağına birlikte bakarız.

Üst görsel: Orkhan Sweden / Pexels. Ürün görselleri BİLGEV'e aittir.